Bij nationalisatie komt de staat tussenbeide en neemt de controle over of het eigendom van privé-eigendom over. Het is een duidelijke juridische manoeuvre, die niet moet worden verward met onteigening of een eminent domein. Terwijl eminent domein overheden in staat stelt land in beslag te nemen voor openbare werken zoals snelwegen of ziekenhuizen, vaak met weinig tot geen compensatie, richt nationalisatie zich op hele bedrijven. Het motief hier is breder: het verschuiven van een industrie van particuliere handen naar publieke controle.
Historisch gezien is dit een relatief modern fenomeen. De wettelijke kaders eromheen zijn aanzienlijk geëvolueerd. Tegenwoordig is compensatie voor genationaliseerde activa geen kwestie van genade, maar van de wet. Het Handvest van Economische Rechten en Plichten van Staten, aangenomen door de Algemene Vergadering van de VN in 1974, schrijft passende compensatie voor. De Verenigde Staten versterken dit principe door middel van het Vijfde Amendement, dat beschermt tegen het zonder rechtvaardige compensatie innemen van privé-eigendom voor openbaar gebruik.
Reddingsoperaties als feitelijke nationalisatie
Niet alle nationalisaties lijken op een regeringsdecreet. Soms gebeurt het door financiële problemen. Een reddingsoperatie is een specifieke vorm van nationalisatie waarbij de overheid tijdelijk de meerderheidscontrole over een falend bedrijf overneemt.
Particuliere aandeelhouders kunnen op papier nog steeds bestaan. Maar belastingbetalers worden standaard aandeelhouders. Hun stemrecht? Vaak verwaarloosbaar. De staat absorbeert het risico. Het bedrijf blijft opereren, maar nu onder leiding van de staat. Dit kan gebeuren via de overdracht van activa of de verwerving van aandelenkapitaal.
Nationalisatie kan daarom plaatsvinden door de overdracht van de activa van een bedrijf aan de staat of door de overdracht van aandelenkapitaal, waardoor het bedrijf blijft bestaan en zijn activiteiten onder staatscontrole kan voortzetten.
Sommige industrieën worden vanwege hun aard genationaliseerd. Openbaar onderwijs in de VS is een goed voorbeeld. Het wordt door de overheid gecontroleerd op staatsniveau. Er is geen overname nodig omdat het überhaupt nooit echt privé was.
Ideologie en economische noodzaak
Nationalisatie gaat vaak hand in hand met socialistische of communistische theorie. Denk aan Rusland na 1918, toen industriële, bank- en verzekeringsmaatschappijen door de staat in beslag werden genomen. Of de Mexicaanse olie-industrie in 1938. Iran volgde in 1951. Cuba nationaliseerde buitenlandse bedrijven in 1960.
Maar het is niet altijd ideologisch. In veel democratieën zijn industrieën als mijnbouw, energie, water, gezondheidszorg, transport, politie en militaire defensie nationaal of gemeentelijk actief. Belastingbetalers oefenen via gekozen functionarissen controle uit over de diensten waar de meeste burgers behoefte aan hebben.
Het debat is eenvoudig: moeten deze industrieën eigendom zijn van particuliere bedrijven die hun winst willen maximaliseren? Of door overheden die streven naar een kosteneffectieve dienstverlening?
In ontwikkelingslanden is het antwoord vaak pragmatisch. Tijdelijke staatscontrole helpt het gebrek aan een kapitaalmarkt te verzachten. Het compenseert een onvoldoende aanbod van binnenlandse ondernemers. Het doel is om uiteindelijk een voldoende concurrerende markt te creëren.
Internationaal recht en beleggersbescherming
Als de aandeelhouders buitenlanders zijn, treedt het internationale recht in werking. Diplomatie en arbitrage zorgen voor een eerlijke compensatie. Staten waarvan de onderdanen grote buitenlandse investeerders zijn, vertrouwen steeds meer op verdragsclausules om hun investeringen te beschermen.
Sinds de Tweede Wereldoorlog hebben de Verenigde Staten aangedrongen op verdragen die verplichte jurisdictie verlenen aan het Internationale Gerechtshof. Ze bieden ook verzekeringen tegen nationalisatie, onteigening en confiscatie. Hierdoor ontstaat een vangnet voor grensoverschrijdend kapitaal.
De geopolitieke inzet
De gevolgen van nationalisatie zijn verstrekkend. Ze kunnen positief of negatief zijn, afhankelijk van de motivaties van de staat en de impact op belanghebbenden.
Het Suezkanaal vertelt het verhaal het beste. Het was 87 jaar lang eigendom van en werd geëxploiteerd door de Fransen en Britten en werd meerdere keren genationaliseerd. Groot-Brittannië nam de macht over in 1875 en 1882. Egypte nationaliseerde het land in 1956.
Die stap uit 1956 veroorzaakte een invasie door Israël, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Ze wilden hun belangen beschermen, met name de verscheping van ruwe olie uit de Perzische Golf. Het kanaal blijft emblematisch voor de geopolitieke implicaties die inherent zijn aan nationalisatie. Het is een instrument om de nationale en geografische soevereiniteit te doen gelden.
Dus waar blijft dit voor beleggers? Als u aandelen in een multinational bezit, bestaat uw risico niet alleen uit marktvolatiliteit. Het is beleid. De grens tussen een reddingsoperatie en een overname is dunner dan het lijkt. En wanneer die grens wordt overschreden, veranderen de spelregels van de ene op de andere dag.
Het debat over eigendom is nog niet beslecht. Dat zal nooit zo zijn. Zolang er industrieën zijn die essentieel worden geacht, zal de staat één voet tussen de deur houden. Of die voet hem verder opent of dichttrapt, hangt af van wie de riem vasthoudt.
