Spójrzcie na tłum przed nowojorską giełdą w październiku 1929 roku. Napięcie jest dosłownie namacalne. To nie był tylko zły dzień na rynku. To była wizualna definicja paniki ekonomicznej.
Panika to ostry wybuch szoku finansowego. Widać to po masowych panikach bankowych. Widać to, gdy gorączkowe spekulacje na giełdzie załamują się, powodując krach. To klimat czystego strachu, często podsycany oczekiwaniem na kryzys gospodarczy, zanim nadejdzie rzeczywistość.
Ale tutaj to rozróżnienie jest istotne. Termin ten nie opisuje całego spadku. Nie uwzględnia powolnego spadku w ramach cyklicznego pogorszenia koniunktury. Dotyczy to ściśle turbulentnego etapu zawirowań finansowych. Recesja może trwać miesiącami. Panika to moment chaosu.
Dlaczego to rozróżnienie jest ważne? Ponieważ reakcje polityczne są różne. Uspokojenie paniki wymaga natychmiastowej płynności i pewności siebie. Poradzenie sobie z cyklicznym pogorszeniem koniunktury wymaga dostosowań strukturalnych. Pomieszanie tych dwóch kwestii prowadzi do użycia niewłaściwych narzędzi do rozwiązania problemu.
Obraz z 1929 roku oddaje dokładnie ten moment. Zaszokować. Strach. Nie w latach następnych. Po prostu szok.
Od niedoborów zboża po załamanie systemowe
Przed erą przemysłową wstrząsy gospodarcze były związane głównie z niedoborem fizycznym. Albo z iluzją tego niedoboru. Przypomnijmy sobie South Sea Bubble Company z 1720 r. Inwestorzy we Francji i Anglii upojli się spekulacjami, doprowadzając ceny akcji do poziomu paniki. To była bańka. Pękło. Ale mechanizm był prosty: za dużo pieniędzy w pogoni za małą ilością aktywów materialnych.
Wiek XIX i XX zmieniły reguły gry.
Wahania gospodarcze nie odzwierciedlały już po prostu niedoborów. Odzwierciedlały złożoność. Niestabilność stała się strukturalna. Panika finansowa przestała być lokalną porażką i zaczęła pełnić rolę prologu do szerszych kryzysów. Zmiany te wykraczały poza handel i wpływały na przemysł konsumpcyjny i dóbr kapitałowych. Efekt rozchodzenia się fal stał się regułą, a nie wyjątkiem.
Pułapka kolejowa: panika 1857 r
Spójrzcie na panikę w 1857 roku w Stanach Zjednoczonych. To nie był tylko pech. Była to reakcja łańcuchowa konkretnych niepowodzeń. Koleje zaczęły nie spłacać swoich obligacji. W ciągu nocy spadły ceny kolejowych papierów wartościowych. Banki inwestowały swoje aktywa w te niepłynne inwestycje. Znaleźli się w pułapce, trzymając w rękach stos bezużytecznych papierów.
Jaki był wynik?
- Wiele banków zamknęło swoje drzwi.
- Bezrobocie gwałtownie wzrosło.
- Na rynku pieniężnym w Europie wybuchła panika.
Nie była to odosobniona tragedia amerykańska. To był strzał ostrzegawczy. Wzajemne powiązania gospodarek zaawansowanych oznaczały, że zakłócenie w jednym sektorze mogło spowodować utratę płynności na rynkach po drugiej stronie świata.
1873: Koniec pewnej ery
Panika 1873 r. oznaczała ostateczny przełom. Zaczęło się w czerwcu w Wiedniu. We wrześniu dotarła do Nowego Jorku. Kryzys ten położył kres długoterminowej ekspansji gospodarki światowej, która rozpoczęła się pod koniec lat czterdziestych XIX wieku.
Globalny wzrost gospodarczy jest stabilny od prawie 30 lat. 1873 przerwał ten wątek. Pokazał, że społeczeństwa uprzemysłowione nie mogą już polegać na zwykłym rozszerzaniu rynków jako buforze przed wstrząsami. Złożoność systemu stała się jego główną luką.
Cień 1929 roku
Nadchodzący kryzys był jeszcze większy.
Krach na giełdzie w 1929 r. przyćmił poprzednią panikę. Doprowadziło to do bankructwa niezliczonych amerykańskich inwestorów. Ale jego prawdziwa wartość tkwi w mocy predykcyjnej. Przewidywał Wielki Kryzys. Schemat stał się jasny: niestabilność finansowa nie była już korektą. Stało się katalizatorem głębokiego i trwałego kurczenia się gospodarki.
Obrazy z przeszłości często okazują się bardziej żywe i emocjonalne niż suche statystyki, na których polegamy dzisiaj. Ilustracja z Biblioteki Kongresu przedstawia napływ deponentów do Seamen’s Bank podczas paniki w 1857 r. Ludzie tłoczyli się przy kasach, żądając złota, którego nie byli pewni, że otrzymają. Przejdźmy szybko do paniki roku 1873: na giełdzie nowojorskiej panował podobny chaos, jak uwieczniono w cyfrowych zbiorach Biblioteki Publicznej Nowego Jorku. To nie były tylko złe dni. Były to upadki systemowe, które zmieniły sposób, w jaki myślimy o pieniądzach, ryzyku i zaufaniu.
Dlaczego doszło do paniki w 1857 r
Korzenie kryzysu 1857 r. były globalne, ale najsilniej dotknęły Stany Zjednoczone. Wszystko zaczęło się za granicą. Zaostrzenie finansów w Europie odciągnęło kapitał z rynków amerykańskich. W kraju nadmierna spekulacja w branży kolejowej stworzyła bańkę. Kiedy spółka Pennsylvania Railroad odnotowała niższe niż oczekiwano zyski, rynek się załamał.
Banki udzieliły dużych kredytów zabezpieczonych obligacjami kolejowymi. Wraz ze spadkiem ich wartości banki stanęły w obliczu niewypłacalności. Napływ deponentów do Seimens Bank był symptomem szerszej utraty zaufania. Deponentów nie obchodziła długoterminowa rentowność banku. Interesowało ich jedynie wycofanie swoich pieniędzy przed innymi. Taki jest mechanizm kryzysu bankowego. Nie ma znaczenia, jak stabilny jest bank teoretycznie. Jeśli wszyscy wypłacią środki w tym samym czasie, bank zbankrutuje.
Szok roku 1873 i długi kryzys
Panika 1873 roku rozpoczęła się wraz z upadkiem banku inwestycyjnego Jay Cooke & Company, który aktywnie finansował budowę kolei Northern Pacific Railway. Upadek Cooka zapoczątkował reakcję łańcuchową. Giełda nowojorska była zamknięta przez dziesięć dni. Było to wówczas najdłuższe zamknięcie w jego historii.
To nie było szybkie rozwiązanie. Kryzys przerodził się w Długi Kryzys, który trwał do 1879 roku. Gwałtownie wzrosło bezrobocie. Płace spadły. Rolnicy ucierpieli z powodu spadających cen produktów rolnych. Kryzys obnażył słabość systemu bankowego pozbawionego centralnego pożyczkodawcy ostatniej instancji. System Rezerwy Federalnej wtedy nie istniał. Była tylko panika i strach.
Co te kryzysy mówią o ryzyku
Obie paniki mają jedną wspólną cechę: dźwignię finansową i brak płynności. W 1857 r. spekulacje kolejowe zostały zmaksymalizowane przy pomocy pożyczonych środków. W 1873 roku bank Jaya Cooke’a był przeciążony długiem. Kiedy muzyka ucichła, nikt nie miał pieniędzy na opłacenie rachunków.
Dlatego zrozumienie dźwigni ma znaczenie. To nie tylko modne hasło. Na tym polega różnica między wypłacalnością a upadłością. Kiedy aktywa są niepłynne, np. spółki kolejowe lub nieruchomości, nie można ich szybko sprzedać bez wymuszonej sprzedaży. Wyprzedaż powoduje dalszy spadek cen, powodując więcej wezwań do uzupełnienia depozytu, większy napływ inwestorów i więcej bankructw. To błędne koło.
Jak nowoczesne systemy próbują temu zapobiec
Utworzenie Rezerwy Federalnej w 1913 r. było bezpośrednią reakcją na poprzednie wstrząsy, zwłaszcza panikę z 1907 r., która sama w sobie przypomniała lekcje z lat 1857 i 1873. Fed został stworzony, aby działać jako pożyczkodawca ostatniej instancji. Zapewnij płynność, gdy banki prywatne nie mogą.
Ale czy to działa? Czasami. W 2008 roku
