Narodowy komunizm nie był tylko teorią. To była strategia zrodzona z konieczności. Podstawowa idea była prosta, ale niebezpieczna: cele komunistyczne muszą być dostosowane do specyficznych warunków każdego kraju. Nie można po prostu skopiować i wkleić modelu z Moskwy. Trzeba się dostosować. Jeśli to zrobicie, nieuchronnie powstanie konflikt z sowieckim kierownictwem.
Koncepcja ta dominowała od końca lat czterdziestych do lat osiemdziesiątych XX wieku. Stała się decydującą walką dla komunistów z Europy Wschodniej pragnących uniezależnić się od kontroli Stalina. Cena tej niepodległości była wysoka. To także była nagroda.
Wyzwanie Tito i narodziny rozłamu
Josip Broz Tito jako pierwszy przetestował ten pomysł. Starał się prowadzić niezależną politykę zagraniczną. To posunięcie postawiło go na kursie kolizyjnym z celami sowieckimi. Napięcie szybko wzrosło. Potem przyszedł rok 1948. Partia Tity została wyrzucona z Kominformu, Komunistycznego Biura Informacyjnego. To było publiczne rozstanie.
Stalin odpowiedział brutalną siłą. Czystki i egzekucje przetoczyły się przez Europę Wschodnią. Celem było wykorzenienie „titowizmu” z szeregów partii. Wyglądało to na powtórkę czystek stalinowskich z lat 30. XX wieku w Związku Radzieckim.
Jednak Tito stawiał opór. Był popularnym przywódcą narodowym. Przeciwstawił się Stalinowi pomimo blokady militarnej i gospodarczej. Przeżył. To przetrwanie wywołało falę szoku w bloku. Dowodziło, że władza radziecka nie jest absolutna.
Nadzieje, reformy i kryzys węgierski
Stalin zmarł w 1953 r. Reżim sowiecki doświadczył pewnej liberalizacji. To wzbudziło nadzieje. Ludzie zastanawiali się, czy Europa Wschodnia pójdzie ich śladem.
Imre Nagy doszedł do władzy na Węgrzech. Był liberalnym komunistą. Jego reformy stanowiły ostre odejście od tradycyjnego socjalizmu. Przywrócił handel detaliczny i rzemiosło do sektora prywatnego. Pozwolił na rozwiązanie kołchozów. Przesunął punkt ciężkości z inwestycji przemysłowych na rolnictwo. Wprowadził także oficjalną tolerancję religijną.
Ale okno możliwości się zamykało. W 1955 r. doradcy przywrócili przyjazne stosunki z Tito. Dlaczego? Związek Radziecki przegrywał ideologiczną walkę z Chinami. Aby utrzymać dominującą pozycję w świecie komunistycznym, potrzebowali wsparcia Europy Wschodniej. Jeśli zbyt surowo stłumią narodowy komunizm, kraje te mogą zmienić swoją lojalność wobec Pekinu.
Równowaga była krucha.
W 1956 r. po powstaniu ludowym ponownie do władzy doszedł Imre Nagy. Próbował przywrócić swój antyradziecki reżim. Utworzył koalicję z niekomunistami. Była to granica, której Moskwa nie była gotowa przekroczyć. Wojska radzieckie zajęły Węgry.
Nagy został wyeliminowany. Do władzy doszedł narodowy komunista Janos Kadar. Chciał być mniej wrogi wobec Sowietów. Ustabilizował reżim, zawierając kompromisy.
Policentryczny świat się zakorzenia
Stosunki radziecko-jugosłowiańskie ponownie się ochłodziły po inwazji na Węgry. Tito odmówił wsparcia działań sowieckich. Nie był nawet obecny na obchodach 40. rocznicy Rewolucji Październikowej w Moskwie w 1957 r.
Jednak pomysł nadal był żywy. Po 1956 roku upowszechniła się koncepcja policentrycznego świata komunistycznego. Poparła ją Włoska Partia Komunistyczna. Opowiadali się za zdecentralizowanym podejściem do władzy.
Ta ewolucja była kontynuowana. Nie zakończyło się to wraz z początkiem odprężenia w czasie zimnej wojny. W Hiszpanii śmierć Francisco Franco w 1975 r. otworzyła nowe drzwi. Odradzający się hiszpańscy komuniści zwrócili się ku temu, co nazywali „eurokomunizmem”. To był rodzaj narodowego komunizmu. Chcieli demokracji. Chcieli socjalizmu. Chcieli tego w obie strony, na własnych warunkach.
„Narodowy komunizm… był szczególnie kojarzony z roszczeniami komunistów z Europy Wschodniej dotyczącymi niezależności od sowieckiego przywództwa lub przykładu”.
Dziedzictwo to coś więcej niż tylko historia. To jest pouczający przykład oporu. Pokazuje, jak warunki lokalne mogą rzucić wyzwanie globalnej hegemonii. Pokazuje kruchość jedności ideologicznej w obliczu tożsamości narodowej.
Czy Sowieci zdawali sobie sprawę, że w 1956 r. naciskali zbyt mocno? A może założyli, że lojalność jest gwarantowana? Odpowiedzią jest rozlew krwi i późniejsze kompromisy.
Ruch podzielił monolit. Powstały pęknięcia. Z biegiem czasu pęknięcia te powiększały się. W latach siedemdziesiątych zachodnioeuropejskie partie komunistyczne szły po linie. Chcieli pozostać komunistami. Odrzucili sowiecką dominację. Nazwali to eurokomunizmem. Nazwali to narodowym komunizmem. Imiona się zmieniły. Cel pozostał ten sam.
Czy ideologia polityczna może pozostać czysta, jeśli zostanie dostosowana do lokalnej kultury? Eksperyment narodowego komunizmu sugeruje, że odpowiedź brzmi: nie. Sugeruje to jednak również, że adaptacja oznacza przetrwanie. Tito przeżył. Kadar przeżył. Hiszpańscy komuniści przeżyli. Sowieci nie uzyskali zjednoczonego bloku, jakiego chcieli. Zostały rozdrobnione. I ta fragmentacja